ఆడమనసు

చివరి ఎపిసోడ్ — ఆడమనసు

ఫైనల్ ఇయర్ మొదటి రోజు కాలేజీ గేటు దాటినప్పుడు సుమ అడుగు నెమ్మదిగా ఉంది. కానీ ఆ నెమ్మదిలో బలహీనత లేదు. అది తన శరీరాన్ని గౌరవంగా మోసే జాగ్రత్త.

రాగిణి పక్కన నడిచింది. ఎప్పటిలాగే దగ్గరగా. కానీ ఎప్పటిలాగే అడ్డుగా కాదు.

“అలసిపోతే చెప్పు,” అంది రాగిణి.

సుమ చిరునవ్వు నవ్వింది. “నువ్వు చెప్పకపోయినా నీ ముఖం చూసి నాకు గుర్తొస్తుంది.”

“అదే నా పని,” అంది రాగిణి. “నీకు నీ శరీరం గుర్తుండేటట్లు చేయడం.”

ఆ మాట విన్న సుమ కాసేపు మౌనంగా నడిచింది. కొన్ని నెలల క్రితం తన డైరీలో రాసిన వాక్యం గుర్తుకు వచ్చింది.

“నా శరీరం ఇక నాకు అతిథి కాదు. నా ఇల్లు.”

ఇల్లు కట్టుకున్న వెంటనే జీవితం పూర్తవదు. ఆ ఇంట్లో నివసించడం నేర్చుకోవాలి. దాని తలుపులు ఎప్పుడు తెరవాలి, ఎప్పుడు మూయాలి; ఏ కిటికీ దగ్గర వెలుగు ఎక్కువగా వస్తుంది; ఏ మూలలో గాలి తక్కువగా ఉంటుంది—ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.

సుమకు ఆ సంవత్సరం అదే పాఠం.

వైద్యులు ఆమెను సెలవుల తర్వాత కూడా వదిలిపెట్టలేదు. నెలనెలా పర్యవేక్షణలు కొనసాగాయి. శరీరం కొత్త స్థితికి అలవాటు పడటానికి కొన్ని నియమాలు చెప్పారు. కొన్ని జాగ్రత్తలు, కొన్ని వ్యాయామాలు, కొన్ని పరిశీలనలు, కొన్ని మౌనంగా పాటించాల్సిన వ్యక్తిగత శ్రద్ధలు. ఆ విషయాలు వైద్యుల గదుల గోప్యతలోనే ఉండిపోయాయి.

రాగిణి ఒకసారి కూడా అవసరానికి మించి అడగలేదు. కానీ సమయం గుర్తు పెట్టేది. మందుల సమయాలు, డాక్టర్‌ దగ్గరకు వెళ్లే రోజులు, విశ్రాంతి కావాల్సిన సాయంత్రాలు—ఇవన్నీ ఆమె చిన్న నోటుబుక్‌లో మెల్లగా రాసుకునేది.

జానకమ్మ తన దారిలో తోడుంది. ఆమెకు వైద్యపదాలు అర్థం కావు. కానీ సుమ కళ్లలో అలసట ఎప్పుడు దిగుతుందో, నడక ఎప్పుడు భారంగా మారుతుందో, నవ్వు ఎప్పుడు కాస్త కృత్రిమంగా మారుతుందో ఆమె గుర్తించగలిగేది.

“ఈరోజు కాలేజీ వద్దు అమ్మా,” అనేది కొన్నిసార్లు.

“అమ్మా, క్లాస్ ఉంది.”

“క్లాస్ రేపు ఉంటుంది. శరీరం ఒక్కటే.”

సుమ మొదట నవ్వేది. తర్వాత ఆగేది. ఎందుకంటే జానకమ్మ చెప్పేది తల్లి భయంతో కాదు; అనుభవంతో. శరీరాన్ని శత్రువుగా చూసిన కాలం గడిచిపోయింది. ఇప్పుడు దాన్ని బాధ్యతగా చూడాలి.

రఘురాం బయట ప్రపంచానికి కాపలా కాశాడు. బంధువుల ప్రశ్నలను దారి మళ్లించాడు. కాలేజీకి అవసరమైన సమాచారం మాత్రమే ఇచ్చాడు. సుమకు గోప్యత కావాలనిపించిన చోట గోడలా నిలబడ్డాడు; స్వేచ్ఛ కావాలనిపించిన చోట తలుపు తెరిచాడు.

ఆ సంవత్సరం సుమ ఎక్కువగా వేదికలపై పరిగెత్తలేదు. కానీ నిలబడిన చోట మెరిసింది. వార్షికోత్సవంలో ఆమె చేసిన అభినయం చూసి ప్రిన్సిపాల్ కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయి. అది పెద్ద శరీరచలనం ఉన్న నృత్యం కాదు. ఎక్కువగా భావం. చేతులలో మృదుత్వం. చూపులో లోతు. శరీరం మెల్లగా కదిలినా, ఆ కదలికలో గెలుపు ఉంది.

“ఈసారి మొదటి బహుమతి నాకు ఇవ్వకూడదేమో,” అంది సుమ వేదిక దిగాక.

“ఎందుకు?” అడిగింది రాగిణి.

“నేను పూర్తిగా నాట్యం చేయలేదు.”

రాగిణి నవ్వింది. “నువ్వు ఈరోజు అడుగులతో కాదు, శాంతితో నాట్యం చేశావు. దానికి బహుమతి ఇవ్వాలి.”

ఆ సంవత్సరం ముగిసేసరికి వైద్య నిపుణులు అన్ని పరీక్షలు పూర్తి చేసి సుమను కూర్చోబెట్టారు. చారులత కూడా అక్కడే ఉంది. రఘురాం, జానకమ్మ, రాగిణి బయట వేచి ఉన్నారు.

వైద్యురాలు సుమ వైపు చూసి మృదువుగా అంది—

“ఇప్పటివరకు నీకు శరీరం ప్రయాణం. ఇక నుంచి అది నీ సహజ జీవితం. వైద్యపరంగా నువ్వు ఆరోగ్యంగా ఉన్నావు. జాగ్రత్తలు ఉండాలి. కానీ భయపడాల్సిన దశ దాటిపోయింది.”

సుమ ఆ మాట విన్నాక వెంటనే నవ్వలేదు. ఆమె కళ్లలో తడి నిలిచింది. ఎందుకంటే ఆమెకు తెలుసు—ఆ ఒక్క వాక్యానికి వెనుక ఎన్నో సంవత్సరాల నిశ్శబ్దం ఉంది.

బయటికి వచ్చేసరికి జానకమ్మ లేచింది. “ఏమన్నారు అమ్మా?”

సుమ తల్లి దగ్గరికి వెళ్లి ఆమె చేతులు పట్టుకుంది.

“అమ్మా, ఇక భయపడొద్దట.”

జానకమ్మ ఒక్క క్షణం ఆమెను చూసింది. ఆ తర్వాత సుమను తన ఒడిలోకి లాగుకుంది.

“నేను భయపడటం మానేస్తాను అమ్మా,” అంది. “కానీ నీకోసం ప్రార్థించడం మాత్రం మానను.”

ఆ రోజు ఇంట్లో పండుగ చేయలేదు. ఎలాంటి ఆర్భాటం లేదు. కానీ రాత్రి భోజనం తర్వాత జానకమ్మ దేవి ముందు ఒక దీపం ఎక్కువ వెలిగించింది. రఘురాం ఆ దీపం ముందు మౌనంగా నిలబడ్డాడు. రాగిణి సుమ పక్కన కూర్చుంది.

సుమ తనలో తాను ఆలోచించింది.

వైద్య నిపుణుల సహకారంతో శరీరం తనను చేరింది.
రఘురాం సహకారంతో ఆమె బౌద్ధికంగా, వ్యవహారికంగా నిలబడింది.
రాగిణి సాహచర్యంలో సమాజంలో నడవడం నేర్చుకుంది.
జానకమ్మ చేతిలో పూలు, శ్లోకాలు, వ్రతాలు, దయ—వీటితో ఆధ్యాత్మిక స్త్రీత్వం తాకింది.

కానీ ఇంకా ఒక ప్రశ్న మిగిలింది.

“నాలో ఆడమనసు పూర్తిగా మేలుకుందా?”

ఈ ప్రశ్నను సుమ ఎవరితోనూ చెప్పలేదు. కానీ అది ఆమె డైరీ పేజీల మధ్య నిశ్శబ్దంగా తిరుగుతూ ఉండేది.

కాలం మరో రెండు సంవత్సరాలు నడిచింది.

సుమ, రాగిణి ఇద్దరూ ఇంటిగ్రేటెడ్ కోర్సులో ఎమ్‌.ఎస్సీ సైకాలజీ పూర్తి చేశారు. అదే సమయంలో డ్యూయల్ డిగ్రీ విధానంలో ఎమ్‌.బి.ఎ. కూడా చేశారు. రాత్రిళ్లు చదువు. పగళ్లు క్లాసులు. వారాంతాల్లో చారులత దగ్గర పరిశీలన, కౌన్సెలింగ్ సెషన్లు, కేస్ నోట్స్, మానసిక ఆరోగ్య పద్ధతులు.

చారులత మొదట వారిని తన దగ్గర విద్యార్థినుల్లా చూసింది. తర్వాత సహచరుల్లా చూడటం మొదలుపెట్టింది.

“రోగిని ముందుగా కేసుగా చూడకూడదు,” అనేది ఆమె. “అతని కథ తన శరీరంలో, తన భయాల్లో, తన మాటల్లో ఎలా దాగి ఉందో వినాలి.”

సుమ ఆ మాట విన్నప్పుడల్లా లోపల ఏదో కదిలేది. ఎందుకంటే ఒకప్పుడు తానే అలా వినబడాలనుకున్న మనసు.

రాగిణి కేస్ నోట్స్ అద్భుతంగా రాసేది. మాటల మధ్య మిగిలిన మౌనాన్ని కూడా పట్టుకునేది. చారులత ఒకసారి నవ్వుతూ అంది—

“రాగిణీ, నువ్వు విన్నదానికన్నా వినబడనిదే ఎక్కువ రాస్తావు.”

రాగిణి సుమ వైపు చూసింది. “ఇది నేను సుమ దగ్గర నేర్చుకున్నాను.”

సుమ తండ్రి వ్యాపారంలో కూడా సహాయం చేయడం మొదలుపెట్టింది. రఘురాం మొదట చిన్నచిన్న ఫైళ్లు ఇచ్చాడు. తర్వాత అకౌంట్స్, హ్యూమన్ రిసోర్స్, ఉద్యోగుల సమస్యలు, మార్కెటింగ్ మీటింగ్స్—అన్నింటిలో ఆమె తెలివి కనిపించింది. ఆమె నిర్ణయాలు త్వరగా ఉండేవి కాదు; కానీ ఒకసారి నిర్ణయిస్తే దానికి వెనుక గమనిక ఉండేది.

“నువ్వు బిజినెస్‌లో కంటే మనుషుల్ని చదవడంలో బాగా ఉన్నావు,” అన్నాడు రఘురాం ఒకసారి.

“బిజినెస్ కూడా మనుషులే కదా నాన్నా,” అంది సుమ.

రఘురాం నవ్వాడు. “అది నేనిప్పుడే నేర్చుకుంటున్నాను.”

అన్నీ కుదురుతున్నట్టు కనిపించినా, సుమ మనసులో ఇంకా ఒక తలుపు మూసిగానే ఉంది. సురేఖ.

సురేఖ పేరు ఇంట్లో పలకబడేది కాదు. జానకమ్మ కొన్నిసార్లు పూజలో దీపం ముందు అదనంగా క్షణం ఆగేది. రఘురాం రాత్రిళ్లు పాత ఫొటో ఆల్బమ్ తీసి మళ్లీ మూసేవాడు. సుమ ఆ మౌనాన్ని చూసేది.

ఒకరోజు రఘురాం గదిలోకి సుమ వెళ్లింది.

“నాన్నా, నాకు అమెరికా వెళ్లాలి.”

రఘురాం కాగితాల మీద ఉన్న చూపును పైకి లేపాడు. అతనికి ఎందుకు అని అడగాల్సిన అవసరం లేదు.

“సురేఖ కోసమా?”

“అవును.”

“అమ్మకు చెప్తామా?”

“ఇప్పుడే కాదు. ఆమె ఆశతో మళ్లీ విరిగిపోవడం నేను చూడలేను. ముందుగా నేను వెళ్లి చూస్తాను. అక్క ఎలా ఉందో తెలుసుకుంటాను. ఆ తరువాత…”

రఘురాం కుర్చీలో వెనక్కి వాలాడు. అతని కళ్లలో భయం వచ్చింది. కానీ ఆ భయం వెనుక గర్వం కూడా ఉంది.

“ఇది సులభం కాదు సుమా.”

“మన ఇంట్లో సులభమైన దారి ఎప్పుడొచ్చింది నాన్నా?”

రఘురాం చిరునవ్వు నవ్వాడు. “నిజమే.”

కొన్ని వారాల్లో ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాయి. జానకమ్మకు చారులత దగ్గర ఒక శిక్షణ కార్యక్రమం ఉందని చెప్పారు. రాగిణి సుమతో వెళ్లాలని పట్టుబట్టింది. కానీ సుమ ఆపింది.

“ఇది నేను ఒంటరిగా వెళ్లాలి రాగిణీ. నన్ను నేను నిలబడగలనని అక్క ముందు చూపించాలి.”

రాగిణి కొద్దిసేపు మౌనంగా ఉంది. “నిన్ను ఆపను. కానీ ప్రతిరోజూ నాకు మెసేజ్ చేయాలి.”

“తప్పకుండా.”

అమెరికా నేల మీద దిగిన రోజు సుమకు విచిత్రమైన అనుభూతి. అక్క ఎన్నేళ్లుగా ఈ దేశంలో ఒంటరిగా తన బాధలతో నడిచింది. ఆ గాలి కూడా సురేఖ కన్నీళ్లను ఏదో మూలలో దాచుకుని ఉండొచ్చని ఆమెకు అనిపించింది.

చార్లెస్ బిజినెస్ అడ్రస్‌ ద్వారా సురేఖను చేరుకోవడానికి సుమకు రెండు రోజులు పట్టింది. మూడో రోజు ఒక చిన్న ఇంటి ముందు నిలబడింది. తలుపు తెరుచుకుంది.

సురేఖ ఎదురుగా నిలబడి ఉంది.

ఆమె ముఖం మారిపోయింది. వయసు, బాధ, పోరాటం గీతలు ఉన్నాయి. కానీ కళ్లలో ఒక స్థిరత్వం ఉంది. సుమను చూసి మొదట గుర్తుపట్టలేకపోయింది. తర్వాత ఒక్కసారిగా పెదవులు వణికాయి.

“సుమా?”

సుమ కళ్లలో నీళ్లు ఉబికాయి. “అక్కా…”

ఆ ఒక్క పదం మధ్య ఎన్నేళ్ల దూరం కరిగిపోయింది. సురేఖ ముందుకు వచ్చి సుమను కౌగిలించుకుంది. ఆ కౌగిలిలో క్షమాపణలు ఉన్నాయి. నిందలు లేవు. ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. కానీ సమాధానం అడిగే తొందర లేదు.

అంతలో లోపల నుంచి చిన్న అమ్మాయి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చింది.

“Mom?”

సురేఖ కన్నీళ్లు తుడుచుకుని అంది—“Jani, this is Suma… my sister.”

“జానీ?” అని సుమ మెల్లగా పలికింది.

సురేఖ చిరునవ్వు నవ్వింది. “జానకమ్మ పేరు. ఇక్కడ వాళ్లు జానీ అంటారు.”

ఆ చిన్నారి దగ్గరకు వచ్చి నమస్కారం చేసింది.

“అమ్మమ్మ నాకు విష్ణు సహస్రనామం కొంచెం నేర్పింది వీడియోలో,” అంది తెలుగులో కొంచెం తడబడుతూ.

సుమ హృదయం ఒక్కసారిగా పొంగింది. జానకమ్మ తెలియకుండానే తన మనవరాలి స్వరంలో బ్రతుకుతోంది. ఆమె ఆ చిన్నారిని తన ఒడిలోకి తీసుకుంది. ఆ క్షణంలో సుమకు ఒక కొత్త అనుభూతి వచ్చింది—అది సోదరి ఆనందమా, మేనత్త ప్రేమా, లేక ఎప్పటినుంచో తనలో దాగి ఉన్న తల్లితనపు మొదటి తేమా ఆమెకు అర్థం కాలేదు.

చార్లెస్ వచ్చేసరికి సాయంత్రం అయ్యింది. అతను గంభీరంగా, కానీ మృదువుగా మాట్లాడే మనిషి. సురేఖ వైపు చూసే చూపులో గౌరవం ఉంది. జానీతో మాట్లాడే తీరు చూసి సుమకు నమ్మకం కలిగింది.

సురేఖ తన కథ చెప్పింది. పాత గాయాలన్నీ మళ్లీ తవ్వలేదు. కానీ ఆమె ఒంటరిగా ఎలా నిలబడిందో, చార్లెస్ బిజినెస్ ఎలా పెరిగిందో, తాను ఉద్యోగం మానేసి అతనితో పాటు ఆ వ్యవహారాన్ని చూసుకుంటోందో చెప్పింది.

“ఇప్పుడు నేను బాగున్నాను సుమా,” అంది సురేఖ. “నిజంగా. మొదటిసారి ఈ మాట అబద్ధం కాదు.”

సుమ ఆమె చేతిని పట్టుకుంది. “అమ్మ నిన్ను ప్రతిరోజూ మౌనంగా పిలుస్తోంది అక్కా.”

సురేఖ ముఖం మళ్లీ తడిసింది.

“నాకు రావడానికి ధైర్యం లేదు.”

“ఇప్పుడు రా.”

“వాళ్లు నన్ను క్షమిస్తారా?”

“మన ఇంట్లో క్షమాపణ అడగడానికి ముందు గదిలోకి రా. అమ్మ నిన్ను చూసిన తర్వాత మిగిలిన మాటలు అవసరం ఉండకపోవచ్చు.”

కొన్ని వారాల్లో సురేఖ, చార్లెస్, జానీ ముగ్గురూ సుమతో కలిసి భారతదేశానికి బయలుదేరారు.

ఆ రోజు విమానాశ్రయంలో రఘురాం ఎదురుచూస్తున్నాడు. జానకమ్మకు ఏమీ చెప్పలేదు. ఇంటికి చేరే వరకు అతని గుండె వేగంగా కొట్టుకుంది.

ఇంటి గడప దగ్గర కారు ఆగింది. జానకమ్మ వరండాలో దీపం పెట్టి లోపలికి తిరగబోతుండగా గేటు శబ్దం వచ్చింది. ముందు సుమ దిగింది. ఆమె వెనుక సురేఖ.

జానకమ్మ చేతిలోని దీపపాత్ర ఒక్కసారిగా వణికింది.

“సురేఖా…”

అది పిలుపు కాదు. ఎన్నేళ్లుగా గుండెల్లో బంధించిన ఊపిరి బయటకు వచ్చిన శబ్దం.

సురేఖ పరుగెత్తి తల్లి పాదాల దగ్గర పడిపోయింది.

“అమ్మా…”

జానకమ్మ దీపాన్ని పక్కన పెట్టి వంగిపోయింది. కూతురి ముఖాన్ని రెండు చేతులతో పైకి ఎత్తింది. ఏ ప్రశ్నా అడగలేదు. “ఎందుకు వెళ్లావు?” అనలేదు. “ఎందుకు రాలేదు?” అనలేదు.

ఆమె ఒక్క మాట మాత్రమే అంది—

“బతికి ఉన్నావు కదా అమ్మా.”

ఆ మాటతో ఆ ఇంటి గోడలు కూడా ఏడ్చినట్టయ్యాయి.

చార్లెస్ నిశ్శబ్దంగా నిలబడ్డాడు. జానీ ముందుకు వచ్చి చేతులు జోడించింది.

“అమ్మమ్మా…”

జానకమ్మ ఆ చిన్నారి ముఖం చూసింది. “నీ పేరు?”

“జానీ. జానకమ్మ నుంచి.”

జానకమ్మ కళ్లలో ఆశ్చర్యం, ఆనందం, బాధ అన్నీ కలిశాయి. ఆమె జానీని ఒడిలోకి లాగుకుంది.

“నా పేరు అక్కడికి వెళ్లిందా?” అని రోదిస్తూ నవ్వింది.

రఘురాం సురేఖ దగ్గరకు వచ్చాడు. తండ్రి–కూతురు కొద్దిసేపు మాటలేకుండా ఒకరినొకరు చూశారు. తర్వాత అతను ఆమె తలపై చేయి పెట్టాడు.

“ఇంటికి వచ్చావు. అంతే చాలు.”

ఆ రాత్రి ఇంట్లో చాలా కాలం తర్వాత పాత శబ్దాలు తిరిగివచ్చాయి. జానకమ్మ వంటగదిలో తొందరపడింది. సురేఖ పక్కన నిలబడి సహాయం చేసింది. జానీ పూజగదిలో శ్లోకం చెప్పింది. రఘురాం చార్లెస్‌తో మెల్లగా మాట్లాడాడు. సుమ, రాగిణి ఒకరినొకరు చూసుకుని నవ్వుకున్నాయి.

రాగిణి మెల్లగా చెప్పింది—“ఇది నీ పని సుమా.”

సుమ తల ఊపింది. “కాదు. ఇది అమ్మ ప్రార్థన పని. నేను పోస్టుమ్యాన్ మాత్రమే.”

అయితే ఆ రాత్రి సుమ మనసులో ఇంకో తలుపు తెరుచుకుంది. అక్కను చూసినప్పుడు హృదయం పొంగింది. జానీని ఎత్తుకున్నప్పుడు తనలో మృదువైన సంరక్షణ మేల్కొంది. ఇంటికి కుటుంబం తిరిగి వచ్చినప్పుడు, తాను కేవలం కూతురు కాదు; కుటుంబాన్ని కుట్టిన దారమని ఆమెకు అనిపించింది.

ఆ రోజు నుంచి “ఆడమనసు” గురించి ఆమె ప్రశ్న మరింత గాఢమైంది.

కొన్ని నెలలు గడిచాయి. సురేఖ కుటుంబం కొంతకాలం ఇండియాలోనే ఉండాలని నిర్ణయించింది. చార్లెస్ తన బిజినెస్‌ను రెండు దేశాల మధ్య నడిపే ఏర్పాట్లు చేసుకున్నాడు. ఇంట్లో ఇప్పుడు నవ్వులు ఎక్కువ. జానీ జానకమ్మ దగ్గర స్తోత్రాలు నేర్చుకుంది. సురేఖ మళ్లీ తల్లితో పూజలో కూర్చుంది. రఘురాం ముఖంలో ఎన్నాళ్లకో పూర్తి విశ్రాంతి కనిపించింది.

ఈలోపు సుమలో కొత్త మార్పు మెల్లగా మొదలైంది.

ఆమె దాన్ని మొదట గమనించలేదు. ఒక మీటింగ్‌లో రఘురాం వ్యాపారసంబంధంగా వచ్చిన యువకుడితో మాట్లాడుతుండగా, సుమ అనుకోకుండా అతని తీరు గమనించింది. అతను మాట్లాడే గంభీరత, చేతిలో ఫైల్ పట్టుకున్న దృఢత్వం, నవ్వినప్పుడు కళ్లలో కనిపించిన మర్యాద—ఇవి అన్నీ ఆమె చూపును క్షణం నిలిపాయి.

“ఏమిటి ఇది?” అని ఆమె తనలో తాను అడిగింది.

మరోసారి చారులత క్లినిక్‌లో ఒక యువ వైద్యుడు పేపర్లు ఇస్తూ ఆమె చేతిని స్వల్పంగా తాకాడు. ఆ స్పర్శలో ఉద్దేశం ఏమీ లేదు. కానీ సుమ గుండె ఒక్కసారిగా ఝల్లుమంది. ఆమె చేతిని వెనక్కి తీసుకుంది. భయం కాదు. అసౌకర్యం కాదు. తెలియని ఒక తేమ.

ఆ సాయంత్రం ఆమె రాగిణికి చెప్పింది.

“రాగిణీ, నాకు ఏదో విచిత్రంగా జరుగుతోంది.”

“ఏమిటది?” అడిగింది రాగిణి, కానీ ఆమె ముఖంలో అప్పటికే ముసిముసి నవ్వు.

“కొంతమంది యువకులను చూస్తే… నేను గమనిస్తున్నాను. అనుకోకుండా. వాళ్ల మాట, వాళ్ల భుజాల తీరు, వాళ్ల చేతి బలం… ఇలా ఎందుకు చూస్తున్నానో తెలియదు. ఎవరైనా మర్యాదగా దగ్గరగా వస్తే గుండె వేరేలా కొడుతోంది.”

రాగిణి పెదవులు అదుపు చేసుకుంది.

“నవ్వకు,” అంది సుమ.

“నవ్వడం లేదు. శాస్త్రీయంగా పరిశీలిస్తున్నాను,” అంది రాగిణి.

“నాకు భయం వేస్తోంది.”

“ఏందుకు?”

“ఇంతకాలం నేను నా శరీరం, నా గుర్తింపు, నా కుటుంబం, నా చదువు—ఇవన్నీ గురించి మాత్రమే ఆలోచించాను. ఇప్పుడు నా హృదయం ‘నాకు తోడు కావాలి’ అని అడుగుతోంది. ఇది సరేనా?”

రాగిణి ఈసారి నవ్వడం మానేసింది. సుమ చేతిని పట్టుకుంది.

“సుమా, నువ్వు ఇప్పటివరకు బ్రతకడానికి పోరాడావు. ఇప్పుడు జీవితం నిన్ను తోడు గురించి అడుగుతోంది. అది భయం కాదు. అది పువ్వు పూయడానికి ముందున్న వణుకు.”

సుమ కళ్లలో సిగ్గు మెరిసింది.

“అంటే?”

“అంటే నీవు చారులత దగ్గరకు వెళ్తావు. ఆమె అధికారికంగా నవ్వుతుంది.”

అదే జరిగింది.

కొన్ని రోజులు ఆ భావనను తనలో చూసుకున్నాక, సుమ ఒకరోజు చారులత గదిలో కూర్చుంది. ఎప్పటిలా కౌన్సెలింగ్ కుర్చీలో కాదు; తన మనసు చేతిలో పట్టుకుని వచ్చిన అమ్మాయిలా.

“డాక్టర్…” అంది, మాట మొదలుపెట్టగానే గొంతు కొంచెం వంగింది.

చారులత ఆమెను సున్నితంగా చూసింది. “చెప్పు సుమా.”

“నాకు… నాకు ఇప్పుడు తోడు గురించి ఆలోచన వస్తోంది. కొంతమంది పురుషుల్ని చూస్తే గమనిస్తున్నాను. వాళ్ల స్పర్శ అనుకోకుండా తగిలితే హృదయం ఒక్కసారిగా స్పందిస్తోంది. నా జీవితం ఎవరో ఒకరితో పంచుకోవాలనిపిస్తోంది. ఇది… ఇది నా ఆడమనసు మాటేనా?”

చారులత కళ్లలో ఆనందం వచ్చింది. కానీ ఆమె వెంటనే పెద్దగా స్పందించలేదు. ఆ క్షణం సుమకు ఎంత సున్నితమైనదో ఆమెకు తెలుసు.

“సుమా,” అంది మెల్లగా, “ఇంతకాలం నీ మనసు ముందు భద్రత అడిగింది. తరువాత స్వీకారం అడిగింది. తరువాత గౌరవం అడిగింది. ఇప్పుడు తోడు అడుగుతోంది. ఇది చాలా సహజమైన పరిణామం.”

సుమ తలదించుకుంది.

“అయితే నేను…?”

“నువ్వు నీలో ఏదో తక్కువ ఉందో లేదో పరీక్షించుకోవడానికి పురుషుడి వైపు చూడడం లేదు. నీలో జీవితం పూర్తి శ్వాస తీసుకోవడం మొదలైంది. ఇప్పుడు అది బంధాన్ని ఆహ్వానిస్తోంది.”

సుమ చెంపలు ఎర్రబడ్డాయి.

చారులత చిరునవ్వు నవ్వింది.

“నీ ఆడమనసు తోడు కోరుతోంది సుమా. వెదుకుదాం. కానీ గుర్తుంచుకో—వివాహం నీ స్త్రీత్వానికి సర్టిఫికేట్ కాదు. నీ స్త్రీత్వం ముందే నీలో నిలిచింది. వివాహం దానికి మరో సంబంధం, మరో బాధ్యత, మరో ఆనందం మాత్రమే.”

సుమ మెల్లగా ఊపిరి పీల్చుకుంది.

“అంటే నేను భయపడాల్సిన అవసరం లేదు?”

“లేదు. కానీ తొందరపడాల్సిన అవసరం కూడా లేదు.”

ఆ రోజు సుమ వెళ్లాక చారులత చాలాసేపు ఆలోచించింది. తర్వాత రఘురాంను పిలిచింది.

“సుమ మనసు ఇప్పుడు కొత్త దశలోకి వచ్చింది,” అంది.

రఘురాం శ్రద్ధగా విన్నాడు.

“ఆమెకు తోడు కావాలనే భావం సహజంగా మేల్కొంటోంది. ఇప్పుడు మీరు తండ్రిగా చేయాల్సింది ఆమెకు గౌరవంగా, ఆమె గతాన్ని తెలుసుకుని కూడా గౌరవించగల కుటుంబాన్ని వెతకడం.”

రఘురాం ముఖం గంభీరమైంది. “అది సులభం కాదు.”

“సులభం కాదు. కానీ అసాధ్యం కాదు,” అంది చారులత. “నాకు ఒక ఆలోచన ఉంది. నా చెల్లెలి కొడుకులు ఇద్దరూ—సుకుమార్, శ్రీకర్. చదువుకున్నారు. మనస్తత్వం తెలిసిన పిల్లలు. కుటుంబం సున్నితమైనది. ముఖ్యంగా, వాళ్లకు ‘అంగీకారం’ అంటే జాలి కాదు, గౌరవం అని తెలుసు.”

రఘురాం ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.

“సుమ కోసం మాత్రమే కాదు,” అంది చారులత. “రాగిణి గురించీ ఆలోచిస్తున్నాను. ఆమె సుమతో పాటు నిలిచింది. కానీ ఆమెకూ తన జీవితం కావాలి. వాళ్లిద్దరూ ఒకే కుటుంబంలోకి వెళ్తే, ఒకరినొకరు కోల్పోరు. కానీ ముందుగా అమ్మాయిలిద్దరి మనసు. తరువాత అబ్బాయిల మనసు. తరువాత కుటుంబాల మాట.”

ఇది త్వరగా జరగలేదు. జరగకూడదు కూడా.

ముందుగా పరిచయం జరిగింది. సుకుమార్ నిశ్శబ్దంగా మాట్లాడే యువకుడు. వైద్యవిద్య చదివి ప్రజారోగ్య ప్రాజెక్టుల్లో పనిచేస్తున్నాడు. అతని చూపులో ప్రశ్నల కంటే వినికిడి ఎక్కువ. శ్రీకర్ చురుకైనవాడు, మేనేజ్‌మెంట్ రంగంలో ఉన్నాడు; కానీ మాటల్లో తేలిక, హృదయంలో గౌరవం.

మొదటి సమావేశంలో సుమ ఎక్కువగా మాట్లాడలేదు. సుకుమార్ కూడా తొందరపడలేదు. చాయ్ కప్పు ముందు ఉంచుకుని అతను అడిగిన మొదటి ప్రశ్న ఆమెకు నచ్చింది.

“మీరు నృత్యం మళ్లీ మొదలుపెట్టారా?”

సుమ ఆశ్చర్యంగా చూసింది. “మీకు ఎలా తెలుసు?”

“చారులత అత్త చెప్పింది. కానీ ఆమె వైద్య విషయాలు చెప్పలేదు. మీ కళ గురించి చెప్పింది.”

ఆ ఒక్క మాట సుమ గుండెలో మృదువుగా దిగింది. అతను తనను “గతం” ద్వారా తెలుసుకోవడానికి రాలేదు; తన లయ ద్వారా తెలుసుకోవడానికి వచ్చాడు.

రాగిణి, శ్రీకర్ మధ్య మొదటి మాట పుస్తకాల గురించి. రెండో మాట వాదవివాదాల గురించి. మూడో మాట తర్వాత ఇద్దరూ నవ్వుకున్నారు. జానకమ్మ దూరం నుంచి చూసి రఘురాంవైపు చూసింది. అతని ముఖంలో ఎన్నాళ్ల తర్వాత స్వచ్ఛమైన తండ్రి ఆనందం కనిపించింది.

కొన్ని నెలలు పరిచయం, సంభాషణ, కుటుంబాల కలయికలతో గడిచాయి. సుమ తన గతం గురించి సుకుమార్‌కు చెప్పింది. దాచలేదు. కానీ పరీక్షగా కూడా చెప్పలేదు.

సుకుమార్ శాంతంగా విన్నాడు. చివరికి అన్నాడు—

“నీ ప్రయాణం గురించి తెలిసి నేను నిన్ను దయతో చూడను. గౌరవంతో చూస్తాను. నీతో జీవితం పంచుకోవాలనిపిస్తే అది నీవు ఎవరో తెలిసి, ఆ తెలిసిన దానితోనే.”

సుమ కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయి.

“నాకు కనికరం వద్దు,” అంది.

“నాకు కూడా కనికరంతో వివాహం చేయడం రాదు,” అన్నాడు అతను. “మనిద్దరం గౌరవంతో మొదలుపెడితే చాలు. ప్రేమ తన సమయానికి వస్తుంది.”

అదే సమయంలో రాగిణి శ్రీకర్‌తో తన సందేహాలు చెప్పింది.

“నేను సుమను వదలలేను,” అంది.

శ్రీకర్ నవ్వాడు. “నేను కూడా నా అన్నను వదలలేను. మరి సమస్య ఏంటి?”

రాగిణి మొదటిసారి అతనిని నిజంగా చూసింది. ఆ సరదా మాటలో పరిష్కారం దాగి ఉంది.

వివాహం నిర్ణయమైంది.

ఆ రోజు జానకమ్మ పూజగదిలో దీపం వెలిగించి సుమ, రాగిణిలను పిలిచింది. ఇద్దరికీ కుంకుమ పెట్టింది.

“సుమా,” అంది, “నిన్ను మొదటిసారి పట్టు పావడాలో చూసిన రోజు నాకు సురేఖ తిరిగి వచ్చినట్టనిపించింది. తర్వాత నువ్వు నా కూతురివని తెలిసింది. ఈ రోజు నిన్ను వధువుగా చూస్తున్నాను. నాకు దేవి నిజంగా కరుణామయి అనిపిస్తోంది.”

సుమ తల్లి ఒడిలో తలపెట్టుకుంది.

“అమ్మా, నువ్వు నాకు పూలు పెట్టకపోతే నేను ఈ దారిలో ఇంత దూరం వచ్చేదాన్ని కాదు.”

జానకమ్మ నవ్వుతూ ఏడ్చింది. “పూలు నేను పెట్టాను. కానీ పరిమళం నీది.”

పెళ్లి ఘనంగా జరిగింది. కానీ ఆ ఘనతలో ఆర్భాటం కంటే ఆశీర్వాదం ఎక్కువ. సుమ సుకుమార్ పక్కన వేదికపై కూర్చుని ఉంది. రాగిణి శ్రీకర్ పక్కన కూర్చుంది. రెండు జంటలు. రెండు జీవనాలు. కానీ ఒకే కుటుంబశ్రద్ధ.

సురేఖ పక్కన నిలబడి జానీకి చూపించింది. “చూడు, నీ సుమ అత్త.”

జానీ చప్పట్లు కొట్టింది. జానకమ్మ కళ్లలో నీరు. రఘురాం చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు. చార్లెస్ ఆ దృశ్యాన్ని గౌరవంగా చూశాడు. చారులత దూరం నుంచి చూస్తూ చిరునవ్వు నవ్వింది. వైద్యురాలిగా ఆమె ఎన్నో ఫలితాలు చూసింది. కానీ ఈ రోజు తన ముందు కూర్చున్నది శస్త్రచికిత్స ఫలితం కాదు; ప్రేమ, సహనం, గౌరవం కలిసిన ఒక జీవితం.

ముహూర్తం వచ్చినప్పుడు సుకుమార్ సుమ మెడలో తాళి కట్టాడు. సుమ కళ్లలో ఒక్కసారిగా ఎన్నో దృశ్యాలు మెరిశాయి—జానకమ్మ పూజగది, రఘురాం నిశ్శబ్ద గర్వం, రాగిణి చేతి తాకిడి, చారులత మాటలు, ఆసుపత్రి గది, కాలేజీ గేటు, సురేఖ కౌగిలి, జానీ చిన్నచేతులు.

తాళి తాకిన క్షణంలో ఆమెకు ఒక్క విషయం అర్థమైంది.

ఇది తన స్త్రీత్వానికి ధ్రువపత్రం కాదు.
ఇది తన యాత్రకు మరో గడప.
ఇది తోడు.
ఇది బాధ్యత.
ఇది తన ఆడమనసు మొదటిసారి భయపడకుండా పలికిన “అవును”.

రాగిణి పక్క వేదికపై నుంచి సుమ వైపు చూసింది. ఇద్దరి చూపులు కలిశాయి. ఎప్పటిలాగే మాటల అవసరం లేదు.

వివాహం తర్వాత రాత్రి ఇంటి పెద్దలు అందరూ కలిసి కూర్చున్నారు. జానకమ్మ సుమ చేతిలో పూలదండ పెట్టింది.

“ఇప్పుడేం అనిపిస్తోంది?” అడిగింది సురేఖ.

సుమ కొద్దిసేపు సమాధానం చెప్పలేదు. తర్వాత మెల్లగా అంది—

“ఇప్పటివరకు నేను స్త్రీగా నిలబడటానికి నేర్చుకున్నాను. ఈ రోజు స్త్రీగా పంచుకోవడం మొదలైంది.”

చారులత దగ్గరే కూర్చుంది. ఆమె మృదువుగా అడిగింది—

“అప్పుడు నీ ప్రశ్నకు సమాధానం దొరికిందా సుమా?”

“ఏ ప్రశ్న?”

“ఆడమనసు ఉందా లేదా అన్నది.”

సుమ తలదించుకుంది. సిగ్గు, శాంతి, ఆనందం—మూడూ ఆమె ముఖంలో కలిశాయి.

“దొరికింది డాక్టర్,” అంది. “ఆడమనసు అనేది ఒక్క భావం కాదు. అది అమ్మలా జాగ్రత్తపడటం. అక్కలా క్షమించడం. స్నేహితురాలిలా తోడుగా నిలబడటం. కూతురిలా ఆశ్రయం కోరటం. భార్యలా తోడు అంగీకరించడం. తన శరీరాన్ని గౌరవించడం. ఇతరుల గాయాన్ని తేలికగా తాకడం. ఇవన్నీ కలిసినప్పుడు అది నెమ్మదిగా పువ్వులా విప్పుకుంటుంది.”

జానకమ్మ కళ్లుమూసుకుంది. రఘురాం లోతుగా ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. రాగిణి చిరునవ్వు నవ్వింది. సురేఖ సుమ చేతిని పట్టుకుంది.

ఆ రాత్రి సుమ తన డైరీలో చివరి వాక్యాలు రాసింది—

“నా శరీరం నా ఇల్లు అయింది.
నా కుటుంబం నా మూలం అయింది.
నా జ్ఞానం నా దీపం అయింది.
నా స్నేహం నా దారి అయింది.
నా ప్రేమ నా గడప దాటింది.

ఈ రోజు నాకు తెలిసింది—
ఆడమనసు శరీరంలో పుట్టదు.
ప్రేమను గౌరవంగా మోయగల హృదయంలో వికసిస్తుంది.”

డైరీ మూసేసి సుమ కిటికీ దగ్గరికి వెళ్లింది. బయట జాజిపూల పరిమళం గాలిలో తేలుతోంది. ఇంట్లో ఎక్కడో జానీ శ్లోకం పలుకుతోంది. పూజగదిలో జానకమ్మ వెలిగించిన దీపం ఇంకా ఆరలేదు.

సుమ నిశ్శబ్దంగా నవ్వింది.

ఇప్పటివరకు తాను చేరాలనుకున్న ఇల్లు తన శరీరంలో దొరికింది.
ఇప్పటివరకు వెతికిన స్వరం తన మనసులో దొరికింది.
ఇప్పటివరకు తెలియని ఆడమనసు తన ప్రేమలో దొరికింది.

ఆమె మెల్లగా తనలో తాను పలికింది—

“నేను సుమను.”

ఆ మాటకు ఇక వివరణ అవసరం లేదు.