ఆడమనసు

కాలం ఎప్పుడూ పెద్ద శబ్దంతో ముందుకు వెళ్లదు. కొన్నిసార్లు అది పాదాలకు గజ్జెలు కట్టుకున్నట్టుగా మెల్లగా నడుస్తుంది. ఆ నడకలోనే బాల్యం వెనక్కి జారిపోతుంది; భయం తన పట్టు సడలిస్తుంది; మనిషి తన గురించి తానే ఒక కొత్త వాక్యం రాయడం మొదలుపెడతాడు.

సుమ జీవితంలో ఆ రెండు సంవత్సరాలు అలాంటి కాలం.

సెయింట్ జోసెఫ్ ఉమెన్స్ కాలేజీ గేటు మొదటిసారి దాటిన రోజున సుమ కళ్లలో కొంచెం భయం ఉండేది. ఆమె పక్కన రాగిణి ఉండేది. వెనకాల రఘురాం ధైర్యం ఉండేది. ఇంట్లో జానకమ్మ ప్రార్థన ఉండేది. కానీ లోపలికి వెళ్లిన తర్వాత ప్రతి అడుగు ఆమెదే.

మొదటి సంవత్సరం సుమ నృత్య పోటీలో పాల్గొన్నప్పుడు అందరూ ఆమెను కొత్త అమ్మాయిగా చూశారు. రెండో సంవత్సరం ఆమె వేదిక మీదికి వచ్చినప్పుడు మాత్రం అందరూ ఎదురు చూశారు. ఎందుకంటే అప్పటికి ఆమె అడుగులకు ఒక లయ వచ్చేసింది. చేతులు ముద్రలు చూపించినప్పుడు అవి కేవలం నృత్యభాష కాదు; తన శరీరంతో శాంతి చేసుకుంటున్న మనసు పలికిన అక్షరాల్లా అనిపించేవి.

కూచిపూడి, భరతనాట్యం, జానపద నృత్యం, శాస్త్రీయ గీతం, పాత్రాభినయం—ఏ పోటీ పెట్టినా సుమ పేరు చివరికి మొదటి స్థానంలో వినిపించేది. బహుమతి తీసుకునేటప్పుడు ఆమె తలవంచి నమస్కరించేది. కానీ వేదిక దిగాక ఆమె అడుగులో ఒక చిన్న తుళ్ళింత ఉండేది. ఆ తుళ్ళింత అహంకారం కాదు. “నేను నిలబడ్డాను” అని తనకే తాను చెప్పుకునే చిన్న పండుగ.

రాగిణి దారి వేరే. ఆమె వేదికపై ఎక్కువగా కనిపించేది కాదు. కానీ వ్యాసరచన, కథ, కవిత, వాదవివాదం, ప్రసంగం—ఏ సాహిత్య పోటీ జరిగినా రాగిణి పేరు మొదట ఉండేది. సుమ అడుగులతో గెలిస్తే, రాగిణి మాటలతో గెలిచేది. ఇద్దరూ కాలేజీలో ఒకే నీడలా తిరిగినా, వారి వెలుగులు వేరు. సుమకు లయ, రాగిణికి వాక్యం.

చాలామంది వారిని చూసి “ఇద్దరూ విడదీయరాని స్నేహితులు” అనేవారు. రాగిణి చిరునవ్వు నవ్వేది. సుమ మాత్రం ఒకసారి ఆమె వైపు చూసేది. ఆ చూపులో కృతజ్ఞత ఉండేది. కానీ ఆధారపడే బలహీనత ఉండేది కాదు.

డాక్టర్ చారులత ఒకప్పుడు రాగిణికి చెప్పిన మాట రాగిణి ఎప్పుడూ మర్చిపోలేదు.

“నీడలా ఉండాలి. కానీ నీడలా ఉండడం అంటే వెలుగును అడ్డుకోవడం కాదు.”

ఆ మాటను రాగిణి తన జీవితానికి నియమంలా పెట్టుకుంది. సుమ మాట్లాడాల్సిన చోట ఆమె నిశ్శబ్దంగా ఉండేది. సుమ తడబడిన చోట చేతి తాకిడి ఇచ్చేది. సుమ గెలిచినప్పుడు ముందుకు రాకుండా వెనుక నిలబడి చప్పట్లు కొట్టేది.

రెండేళ్లు గడిచేసరికి సుమలో మార్పు బయటివారికి కూడా కనిపించింది. అది కేవలం శరీరపు మృదుత్వం కాదు. ఆమె నిలబడే తీరు మారింది. భుజాల మీద ఎప్పుడో పడిన అపరిచిత భయం కరిగిపోయింది. నవ్వులో పాత సంకోచం తగ్గింది. తన పేరును పలికినప్పుడు గొంతులో అప్రయత్నమైన నిగ్రహం వచ్చేది.

ఆమె చీర కట్టుకున్నప్పుడు చీర ఆమెను మోసుకెళ్లేది కాదు; ఆమె చీరను మోసేది. జడలో పూలు పెట్టుకున్నప్పుడు అలంకారం ఆమెను దాచేది కాదు; ఆమె ఆత్మవిశ్వాసానికి పరిమళం జోడించేది. నృత్యపాఠం రోజున అద్దం ముందు నిలబడితే, ఒకప్పుడు ప్రశ్నలా కనిపించిన ప్రతిబింబం ఇప్పుడు సమాధానంలా నిలబడేది.

యౌవనానికి వచ్చిన అరేబియన్ గుర్రంలా సుమలో ఒక తుళ్ళింత ఉండేది. కానీ అది అదుపులేని పరుగు కాదు. తన దారి తెలిసిన వేగం. తన శరీరాన్ని ద్వేషించకుండా, దాన్ని తన దిశలో నడిపించుకోవడం నేర్చుకున్న యువతిలో ఉండే జీవబలం.

జానకమ్మ ఈ మార్పును ఎక్కువగా మాటల్లో చెప్పేది కాదు. ఉదయం సుమకు పూలు పెట్టేటప్పుడు ఆమె వేళ్లు మెల్లగా కూతురి జడను తాకేవి. ఆ తాకిడిలో భయం తగ్గిపోయింది. మొదట్లో “నా బిడ్డకు ఏమవుతుందో?” అన్న వణుకు ఉండేది. ఇప్పుడు “నా సుమ నిలబడుతోంది” అన్న ప్రశాంతత ఉంది.

ఒకరోజు సాయంత్రం కాలేజీ వార్షికోత్సవం ముగిసి ఇంటికి వచ్చిన తర్వాత సుమకు మూడు బహుమతులు, రాగిణికి రెండు బహుమతులు వచ్చాయి. ఇంట్లో చిన్న పండుగ అయింది. రఘురాం పళ్ళెంలో లడ్డూలు పెట్టించాడు. జానకమ్మ దీపం వెలిగించి ఇద్దరికీ హారతి ఇచ్చింది.

“ఇది మీ ఇద్దరి కష్టం,” అన్నాడు రఘురాం.

రాగిణి నవ్వింది. “మామయ్యా, మా కష్టం కంటే మీ ఓపిక ఎక్కువ.”

సుమ తండ్రిని చూసింది. “నాన్నా, మీరు అప్పట్లో భయపడి ఆపేసి ఉంటే… నేను ఇంతవరకు రాగలిగేదాన్ని కాదేమో.”

రఘురాం కొద్దిసేపు సమాధానం చెప్పలేదు. అతని కళ్లలో ఆ రెండు సంవత్సరాల జ్ఞాపకాలు తిరిగాయి. వైద్యుల గదులు, కౌన్సెలింగ్, కాలేజీ అడ్మిషన్, బంధువుల ప్రశ్నలు రాకుండా వేసిన జాగ్రత్తలు, జానకమ్మ కన్నీళ్లు, సుమ మౌనాలు—అన్నీ ఒకే క్షణంలో అతని హృదయాన్ని తాకాయి.

“నేను ఏం చేశానమ్మా?” అన్నాడు చివరికి. “తండ్రిగా చేయాల్సింది చేశాను. కానీ నువ్వు చేసినది పెద్దది. నిన్ను నువ్వు విడిచిపెట్టలేదు.”

ఆ మాట సుమ మనసులో దిగి నిలిచిపోయింది.

ఆ రాత్రి అందరూ నిద్రపోయాక సుమ తన గదిలో చాలాసేపు మేల్కొని కూర్చుంది. రాగిణి పక్క మంచంపై పుస్తకం తెరిచి చదువుతున్నట్టు కూర్చుని ఉన్నా, ఆమె చూపు పదాల మీద లేదు; సుమ ముఖంపైనే ఉంది.

“ఏమైంది?” అడిగింది రాగిణి.

సుమ కిటికీ బయటికి చూసింది. తోటలో మల్లెచెట్టు మీద వెన్నెల పడుతోంది.

“రాగిణీ… నేను ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాను.”

రాగిణి పుస్తకం మూసింది. కానీ ఏమీ అడగలేదు.

“ఇప్పటివరకు నా శరీరం నన్ను చేరడానికి చాలా దూరం నడిచింది. నేను కూడా దాని వెంట నడిచాను. కానీ ఇంకా ఒక తలుపు ఉంది. ఆ తలుపు ముందు నిలబడి ఉన్నట్టు అనిపిస్తోంది.”

రాగిణి మెల్లగా లేచి ఆమె దగ్గరకు వచ్చింది.

“నువ్వు SRS గురించి ఆలోచిస్తున్నావా?”

సుమ ఔనని తల ఊపింది.

ఆ మాట గదిలో బరువుగా పడలేదు. ఆశ్చర్యం కూడా కలిగించలేదు. ఆ మాట ఎప్పటినుంచో గదిలోనే ఉందనిపించింది; ఈ రాత్రి సుమ దానికి పేరు పెట్టింది అంతే.

“భయమేస్తుందా?” అడిగింది రాగిణి.

“భయం ఉంది. కానీ ఈసారి ఆ భయం నన్ను వెనక్కి లాగడం లేదు. అది నాకు జాగ్రత్తగా ఉండమంటోంది.”

రాగిణి చిరునవ్వు నవ్వింది. “అదే పరిపక్వత.”

సుమ కళ్లలో కొంచెం నీరు మెరిసింది.

“నువ్వు నా కోసం నిర్ణయం చెప్పవు కదా?”

“చెప్పను. నీ దారికి నేను పేరు పెట్టను. నువ్వు నడుస్తుంటే నీ పక్కన నడుస్తాను. అంతే.”

సుమ ఆ మాట విని మౌనంగా రాగిణి చేతిని పట్టుకుంది.

మరుసటి రోజు ఉదయం సుమ రఘురాం గదికి వెళ్లింది. అతను కొన్ని ఫైళ్లు చూస్తున్నాడు. కిటికీ బయట నుంచి సూర్యకాంతి బల్లమీద పడుతోంది.

“నాన్నా…”

రఘురాం తలెత్తి చూశాడు. “రా అమ్మా.”

సుమ అతని ఎదుట కూర్చుంది. కొద్దిసేపు మాట రాలేదు. చిన్నప్పటి నుంచి తన జీవితంలోని పెద్ద నిర్ణయాలు అన్నీ తండ్రి ముందే రూపం దాల్చాయి. ఈ నిర్ణయం మాత్రం చాలా లోతైనది.

“నాన్నా, నేను శస్త్రచికిత్స గురించి మాట్లాడాలనుకుంటున్నాను.”

రఘురాం ముఖంలో ఒక్క క్షణం మబ్బు వచ్చింది. కానీ వెంటనే అతను దాన్ని దాచిపెట్టలేదు; దాటిపెట్టాడు.

“నువ్వు పూర్తిగా ఆలోచించావా?”

“అవును. తొందర లేదు. భ్రమ లేదు. ఎవరికోసం కాదు. అమ్మ కోసం మొదలైన దారి నిజమే. కానీ ఇప్పుడు ఈ నిర్ణయం నా కోసం.”

రఘురాం కళ్లలో గర్వం, భయం రెండూ కలిశాయి. తండ్రి గుండె ఎప్పుడూ అంత సులభంగా ఒకే భావంతో ఉండదు. అది కూతురి ధైర్యాన్ని చూసి గర్వపడుతుంది; అదే కూతురి నొప్పిని ఊహించి వణుకుతుంది.

“చారులతతో మాట్లాడుదాం,” అన్నాడు మెల్లగా. “మాధురీ డాక్టర్‌తో కూడా. అన్ని పరీక్షలు, అన్ని సలహాలు, అన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకుందాం. కానీ ఒక మాట—ఈ నిర్ణయానికి ఎవరి కన్నీరు కారణం కాకూడదు. నీ శాంతి కారణం కావాలి.”

సుమ తండ్రి చేతిని పట్టుకుంది. “అదే నాన్నా. నాకు ఇప్పుడు శాంతి కావాలి.”

ఆ మాట జానకమ్మ చెవిలో పడినప్పుడు ఆమె గుండె ఒక్కసారిగా కొట్టుకుంది. వంటగదిలో ఉన్న చెంబు కింద పెట్టి నెమ్మదిగా బయటికి వచ్చింది.

“ఏమంటున్నావు సుమా?”

సుమ తల్లివైపు తిరిగింది.

జానకమ్మ ముఖంలో పాత భయం మళ్లీ కొద్దిగా కనిపించింది. ఆ భయం ప్రేమలోంచి పుట్టిందే. జీవితమంతా పూజలు, వ్రతాలు, కుటుంబం చుట్టూ తిరిగిన ఆమెకు వైద్యశస్త్రాలు, శరీరమార్పులు, ఆసుపత్రులు—ఇవి అన్నీ తెలియని అడవిలా అనిపించేవి.

సుమ ఆమె దగ్గరకు వెళ్లింది.

“అమ్మా, నేను ఏదో కొత్తగా మారాలనుకోవడం లేదు. ఎన్నాళ్లనుంచో నాలో ఉన్న నన్ను పూర్తిగా ఇంటికి తీసుకురావాలనుకుంటున్నాను.”

జానకమ్మ పెదవులు వణికాయి. “నొప్పి ఉంటుందేమో అమ్మా…”

“ఉంటుందేమో. కానీ నన్ను నేను దాచుకుని జీవించడం కంటే ఆ నొప్పి తక్కువే కదా అమ్మా?”

ఆ మాట విన్నాక జానకమ్మ సమాధానం చెప్పలేకపోయింది. ఆమె సుమను కౌగిలించుకుంది. కూతురి తల తన ఛాతీకి ఆనగానే ఆమె నిశ్శబ్దంగా ఏడ్చింది.

“నిన్ను దేవి కాపాడాలి,” అంది.

“నువ్వు ఉంటే దేవి దగ్గర్లోనే ఉంటుంది అమ్మా,” అంది సుమ.

మూడురోజుల తర్వాత డాక్టర్ చారులత క్లినిక్‌లో మళ్లీ అదే కుటుంబం కూర్చుంది—రఘురాం, జానకమ్మ, సుమ, రాగిణి. కానీ ఈసారి వచ్చిన సుమ, రెండేళ్ల క్రితం వచ్చిన సుమ కాదు. అప్పటి సుమ కళ్లలో ప్రశ్నలు ఎక్కువ. ఇప్పుడు ప్రశ్నలు ఉన్నా వాటి వెనుక సమాధానం నిలబడి ఉంది.

చారులత సుమను కొద్దిసేపు నిశ్శబ్దంగా చూసింది.

“నీవు నిర్ణయం తీసుకున్నావా? లేక నిర్ణయం నీపై పడిందా?” అని అడిగింది.

సుమ మెల్లగా సమాధానం చెప్పింది.

“నేను తీసుకున్నాను. ఎవరి బాధ తగ్గించడానికి కాదు. ఎవరి ఆశ నెరవేర్చడానికి కాదు. నా శరీరం, నా మనసు ఒకే ఇంట్లో ఉండాలని.”

చారులత కళ్లలో సంతృప్తి వెలిగింది.

“ఇదే నేను వినాలనుకున్న మాట. శస్త్రచికిత్సకు ముందు వైద్యపరీక్షలు ఉంటాయి. మానసిక సిద్ధతను మళ్లీ మళ్లీ చూసుకుంటాం. వైద్యులు నీకు అన్ని వివరాలు చెబుతారు. ఆ వివరాలు వైద్యగదుల గోప్యతలో ఉంటాయి. కథగా చెప్పాల్సింది ఒక్కటే—నీకు తెలుసా, నువ్వు ఏ దారిలో నడుస్తున్నావో?”

“తెలుసు డాక్టర్.”

“ఈ దారి సులభం కాదు.”

“నా దారి ఇప్పటివరకు సులభమా డాక్టర్?”

చారులత చిరునవ్వు నవ్వింది. “కాదు. అందుకే నువ్వు సిద్ధంగా ఉన్నావో లేదో నాకు అర్థమవుతోంది.”

రాగిణిని చూసి చారులత అడిగింది. “నీవు?”

“నేను పక్కన ఉంటాను. కానీ నిర్ణయం సుమదే.”

“బాగా గుర్తుంచుకున్నావు,” అంది చారులత.

రఘురాం వైపు తిరిగి అంది—“ఇక్కడినుంచి మీ పాత్ర మరింత జాగ్రత్తగా ఉంటుంది. తండ్రి అనుమతి ఇవ్వడం ఒకటి. కూతురి గోప్యతను కాపాడడం ఇంకొకటి. బంధువుల ప్రశ్నలు, కాలేజీ సమయాలు, విశ్రాంతి, చదువు, భావోద్వేగ మార్పులు—అన్నీ మీరు రక్షణగా చూడాలి. కానీ సుమను రోగిలా చూడకూడదు.”

“అర్థమైంది,” అన్నాడు రఘురాం.

జానకమ్మను చూసి చారులత మృదువుగా అడిగింది. “మీకు భయం ఉందా?”

జానకమ్మ తల ఊపింది. “ఉంది అమ్మా. కానీ నా భయం నా సుమ దారిని ఆపకూడదు.”

చారులత కుర్చీ నుంచి లేచి ఆమె దగ్గరకు వచ్చింది. “అదీ తల్లి పరిపక్వత.”

తర్వాతి వారాలు సిద్ధతలో గడిచాయి. పరీక్షలు, సలహాలు, తేదీలు, జాగ్రత్తలు—ఇంటి గోడల మధ్య కొత్త మౌనం పుట్టింది. అది దుఃఖమౌనం కాదు; యజ్ఞానికి ముందు ఉండే మౌనం.

జానకమ్మ ప్రతిరోజూ దేవి ముందు దీపం పెట్టేది. కానీ ఈసారి ఆమె ప్రార్థన భయంతో కాదు.

“అమ్మా, నా సుమకు నొప్పి లేకుండా చేయి” అని కాదు;
“అమ్మా, నా సుమను ఆమె సత్యంలో నిలబెట్టు” అని ప్రార్థించేది.

సుమ తన డైరీలో రాసింది—

“ఇప్పటివరకు అద్దంలో నా ప్రతిబింబంతో మాట్లాడేదాన్ని. ఇప్పుడు నా శరీరంతోనే మాట్లాడుతున్నాను. అది నన్ను బాధపెట్టలేదు. అది కూడా నన్ను ఎదురుచూసింది. నేను దాన్ని చేరడానికి ఆలస్యం చేశాను అంతే.”

శస్త్రచికిత్స రోజు ఉదయం ఆసుపత్రి గదిలో కిటికీ బయట తెల్లవారుజాము వెలుగు పడుతోంది. సుమ మంచంపై కూర్చుని ఉంది. ఆమె ముఖంలో భయం మిగిలి ఉంది. కానీ ఆ భయానికి ఇప్పుడు సిగ్గు లేదు. ధైర్యం అంటే భయం లేకపోవడం కాదని ఆమె గత రెండు సంవత్సరాలు నేర్పాయి. భయం ఉన్నప్పటికీ తన సత్యాన్ని విడిచిపెట్టకపోవడమే ధైర్యం.

జానకమ్మ ఆమె నుదుటిపై కుంకుమ పెట్టింది.

“అమ్మవారి కటాక్షం,” అంది.

రఘురాం తలపై చేయి పెట్టాడు. “నిన్ను నువ్వు గౌరవించుకున్న ప్రతి నిర్ణయంలో నేను నీ వెనక ఉంటాను.”

రాగిణి దగ్గరకు వచ్చి మెల్లగా చెప్పింది—“నువ్వు మారడం కాదు సుమా. నీలోని లయ నిన్ను గుర్తించింది.”

సుమ కళ్లలో నీరు వచ్చింది. కానీ ఆ కన్నీళ్లు దుఃఖం కాదు. చాలా కాలం తలుపు దగ్గర నిలబడి ఉన్న మనసు, చివరకు తలుపు తెరుచుకోవడాన్ని చూసినప్పుడు వచ్చే కన్నీళ్లు.

ఆ తర్వాత వైద్యగదుల తలుపులు మూసుకున్నాయి.

ఆ తలుపుల లోపల జరిగినది వైద్యుల జ్ఞానం, సుమ శరీర గౌరవం, కుటుంబ విశ్వాసం మధ్య జరిగిన గోప్యమైన అధ్యాయం. కథ అక్కడ వివరాలు అడగదు. ఎందుకంటే కొన్ని మార్పులు ప్రపంచానికి చూపించడానికి కాదు; మనిషి తనలో నిశ్శబ్దంగా అంగీకరించుకోవడానికి.

గంటలు గడిచాయి.

వేచి ఉండటం కూడా ఒక తపస్సే. రఘురాం నడిచాడు. ఆగాడు. మళ్లీ నడిచాడు. జానకమ్మ జపమాల వేళ్లలో తిరుగుతూనే ఉంది. రాగిణి కిటికీ దగ్గర నిలబడి బయట చెట్టు ఆకుల కదలికను చూస్తోంది. ఎవ్వరూ ఎక్కువ మాట్లాడలేదు. మాటలు ఆ సమయంలో చాలా చిన్నవిగా అనిపించాయి.

చివరకు వైద్యురాలు బయటికి వచ్చింది. ఆమె ముఖంలో అలసట ఉన్నా, కళ్లలో శాంతి ఉంది.

“ఆమె బాగుంది. ఇప్పుడు విశ్రాంతి ముఖ్యం.”

జానకమ్మ చేతులు జోడించింది. రఘురాం లోపల ఏదో పగిలి మళ్లీ కలిసినట్టు గట్టిగా ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. రాగిణి కళ్లలో ఒక నిశ్శబ్ద నవ్వు మెరిసింది.

సుమ మెలకువ వచ్చినప్పుడు గదిలో వెలుగు మృదువుగా ఉంది. శరీరం నొప్పితో ఉంది. కానీ ఆ నొప్పి ఆమెకు శత్రువులా అనిపించలేదు. అది ఒక సుదీర్ఘ ప్రయాణం తర్వాత పాదాల్లో మిగిలే అలసటలా అనిపించింది.

జానకమ్మ చెయ్యి ఆమె చేతిలో ఉంది.

“అమ్మా…” అని సుమ పలికింది.

“ఇక్కడే ఉన్నాను,” అంది జానకమ్మ.

రఘురాం కుర్చీలో కూర్చుని ఉన్నాడు. అతని కళ్లలో ఎన్నాళ్లుగా దాచుకున్న నీరు తడి గీతలా కనిపించింది. రాగిణి మంచం పక్కన నిలబడి ఉంది.

సుమ మెల్లగా నవ్వింది.

“ఇప్పుడే నేను కొత్తగా పుట్టలేదు అమ్మా,” అంది నెమ్మదిగా. “ఎన్నాళ్లనుంచో బయటికి రావాలనుకున్న నేను… ఇప్పుడు విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాను.”

జానకమ్మ ఆ మాట విని తన కూతురి చేతిని కళ్లకు ఆనించింది.

“నా సుమ,” అంది.

రఘురాం తలదించుకున్నాడు. ఆ క్షణంలో అతనికి తండ్రితనం అంటే కూతురికి దారి చూపడం మాత్రమే కాదని అర్థమైంది. కొన్నిసార్లు ఆమె ఎంచుకున్న దారి ముందు భయపడినా, ఆ దారికి కాపలా కాయడం కూడా తండ్రితనమే.

రాగిణి మెల్లగా దగ్గరికి వాలి సుమ చెవిలో చెప్పింది—

“ఈసారి నువ్వు గెలిచింది పోటీలో కాదు సుమా. నీలోని నిశ్శబ్దంపై.”

సుమ కళ్లుమూసుకుంది.

గదిలో కొద్దిసేపు ఎవరూ మాట్లాడలేదు. బయట సాయంత్రం వెలుగు కిటికీ గాజుపై నిలిచి ఉంది. దూరంగా ఎక్కడో దేవాలయ ఘంట మోగింది.

ఆ శబ్దం ఆసుపత్రి గదిలోకి వచ్చి మెల్లగా పరచుకుంది.

ఆ రోజు సుమ శరీరం కథ ముగియలేదు. అది కొత్తగా మొదలుకాలేదు కూడా. అది చాలా కాలంగా సాగుతున్న ఒక యాత్రలో మరొక పవిత్రమైన మలుపు మాత్రమే.

ముందు రోజులు ఇంకా ఉండేవి—విశ్రాంతి, జాగ్రత్తలు, నొప్పి, మందులు, మౌనాలు, చదువు, పరీక్షలు, మళ్లీ నడక, మళ్లీ నృత్యం. కానీ ఆ రోజునుంచి సుమ తన శరీరాన్ని అద్దంలో చూడలేదు; ఇంటి గడపలోకి తిరిగి వచ్చిన తనవాళ్లను చూసినట్టు చూసింది.

ఆమె డైరీలో ఆ రాత్రి రాసిన వాక్యం చిన్నదే—

“నా శరీరం ఇక నాకు అతిథి కాదు. నా ఇల్లు.”