ఆడమనసు

హెచ్.ఆర్.టి. మొదటి సెషన్‌కి వెళ్ళిన రోజు సుమ మనసులో భయం లేదు అనలేం; కానీ ఆ భయం వెనక్కి లాగే భయం కాదు. ఎన్నాళ్లుగానో లోపల మౌనంగా ఉన్న ఒక విత్తనం ఇప్పుడు నేల తాకబోతుందేమో అన్న కంపనం.

ఎండోక్రైనాలజిస్ట్ రిపోర్టులు చూసి, చారులతతో కూడా మాట్లాడి, సుమవైపు మృదువుగా చూశారు.

“సుమా, ఇది ఒక్కరోజులో జరిగే మార్పు కాదు. నీ మనసు ముందే తన మార్గం ఎంచుకుంది. ఇప్పుడు శరీరం ఆ మార్గాన్ని నెమ్మదిగా అనుసరించడం మొదలుపెడుతుంది. తొందరపడకూడదు. ప్రతి మార్పునీ గమనించాలి. ఏ అసౌకర్యమైనా చెప్పాలి. ఇది మందుల పని మాత్రమే కాదు—నీ ఓపిక, నీ కుటుంబం ఇచ్చే అండ, నీ మనోనిబ్బరం కూడా ఇందులో భాగం.”
సుమ తల ఊపింది.
“ఇంకో విషయం సుమా,” అంది చారులత. “మందులు శరీరంలో మార్పులు తెస్తాయి. కానీ మనసులో వచ్చే అలల్ని మోయడానికి శరీరానికే ఒక లయ అవసరం. నువ్వు నృత్యం నేర్చుకో.”

సుమ ఆశ్చర్యంగా చూసింది. “నృత్యమా ఆంటీ?”

“అవును. నృత్యం కేవలం కళ కాదు. అది శరీరంతో మనసు మాట్లాడుకునే భాష. నీలో భావోద్వేగాలు పెరిగే రోజులు ఉంటాయి. ఒక్కోసారి కారణం లేకుండా కన్నీళ్లు వస్తాయి. ఒక్కోసారి చిన్న మాట కూడా గుండెకు తగులుతుంది. అప్పుడు ఆ భావాలను లోపలే బిగించి పెట్టకూడదు. నడకలోనూ, చేతి ముద్రలోనూ, కంటి చూపులోనూ, అడుగుల లయంలోనూ అవి బయటికి రావాలి.”

రాగిణి ముఖం వెంటనే వెలిగింది. “ఆంటీ, నేను కూడా చేరుతాను.”

చారులత నవ్వింది. “అదే నేను చెప్పబోతున్నాను. సుమ ఒంటరిగా నేర్చుకోవడం కంటే, నువ్వు తోడుంటే మంచిది. కానీ గుర్తుపెట్టుకోండి—నృత్యం పోటీ కోసం కాదు. స్టేజ్ కోసం కాదు. మొదట్లో కనీసం మీ ఇద్దరి మనసుల కోసం.”

సుమ మెల్లగా అడిగింది. “ఏ నృత్యం నేర్చుకోవాలి?”

“మీకు దగ్గరగా ఉన్నది ఏదైనా. కూచిపూడి కావచ్చు, భరతనాట్యం కావచ్చు. కానీ మంచి గురువు దగ్గర నేర్చుకోండి. శరీరాన్ని గౌరవంగా పట్టుకోవడం, కాళ్లకు లయ ఇవ్వడం, చేతికి భావం ఇవ్వడం, ముఖానికి అభినయం ఇవ్వడం—ఇవి అన్నీ నీ ప్రయాణంలో నీకు తోడవుతాయి. ముఖ్యంగా, నీ శరీరాన్ని నువ్వు భయపడకుండా, గౌరవంగా అనుభవించడం నేర్పుతాయి.”

సుమ కొద్దిసేపు మౌనంగా ఉంది. చిన్నప్పటి నుంచి తాను చూసిన పూజల్లో, వ్రతాల్లో, అమ్మవారికి చేసిన అలంకారాల్లో ఉన్న లయ ఒక్కసారిగా గుర్తొచ్చింది. పూలదండ కట్టడానికీ లయ ఉంది. దీపం తిప్పడానికీ లయ ఉంది. నోముపాట పాడడానికీ లయ ఉంది. అయితే తన శరీరానికీ ఒక లయ ఉండకూడదా?

“నేర్చుకుంటాను ఆంటీ,” అంది.

“నేర్చుకోవడం కాదు,” అంది చారులత. “అందులో నీ మనసు పెట్టు. ఒకరోజు నీ భావాలు నిన్ను ముంచేస్తున్నట్టు అనిపిస్తే, మాటలు రాకపోతే, అప్పుడు నీ అడుగులు మాట్లాడాలి.”

రఘురామ్ ఆ మాటలు నిశ్శబ్దంగా వింటున్నాడు. అతనికి ఆ సూచన వైద్యసలహా కంటే ఎక్కువగా అనిపించింది. సుమకు ఒక కళా మార్గం, ఒక భావ మార్గం, ఒక శరీరశాంతి మార్గం తెరుచుకుంటోంది.

“చారూ,” అన్నాడు అతను, “మంచి నృత్యగురువును చూస్తాను.”

“గురువు కంటే ముందుగా వాతావరణం చూడాలి రఘు,” అంది చారులత. “ఎక్కడ ఆమెను ఆమెలా గౌరవిస్తారో అక్కడే చేర్పించండి.”

సెషన్ ముగిసేలోపు చారులత రఘురామ్‌ను, సుమను బయట రిసెప్షన్ దగ్గర ఫాలోఅప్ తేదీ తీసుకోమంది. రాగిణి మాత్రం లేచేలోపు చారులత ఆమెవైపు చూసింది.

“రాగిణి, నువ్వు కాసేపు ఉండగలవా?”

రాగిణి క్షణం సుమ వైపు చూసింది. సుమ నవ్వుతూ, “నేను బయట ఉంటాను,” అంది.

గది తలుపు మెల్లగా మూసుకుంది.

చారులత కుర్చీకి ఆనుకుని రాగిణిని కొద్దిసేపు నిశ్శబ్దంగా చూసింది. “నీ వయసుకి మించి పెద్ద బాధ్యత నీ ముందుంది.”

రాగిణి కొంచెం గంభీరంగా అయింది. “నాకు తెలుసు ఆంటీ.”

“తెలుసు అనుకోవడం సులభం. కానీ జీవించడం కష్టం. సుమకు నువ్వు చాలా దగ్గర. ఆమె నీ ముందు తన భయాలను దాచదు. తన ఆనందాలను కూడా ముందుగా నీతోనే పంచుకుంటుంది. కానీ జాగ్రత్త—ఆమె జీవితాన్ని నీ జీవితంలా మోసుకోవద్దు. ఆమె నీడలా ఉండాలి. కానీ నీడలా ఉండడం అంటే వెలుగును అడ్డుకోవడం కాదు.”

రాగిణి శ్రద్ధగా వింటోంది.

“ఆమె ఎక్కడికెళ్లినా వెంట ఉండి కాపాడాలని నీకు అనిపిస్తుంది. అది ప్రేమ. కానీ ఆమె తన మాటను తానే పలకడం నేర్చుకోవాలి. ఎవరు ప్రశ్నిస్తే నువ్వు ముందుగా సమాధానం చెప్పకూడదు. ఆమె అడ్డం పడితే అప్పుడు మాత్రమే నిలబడాలి. ఆమె పడిపోకుండా చేయి అందించు; కానీ ఆమె నడవాల్సిన దారిని నువ్వే నడవద్దు.”

రాగిణి నెమ్మదిగా తల ఊపింది.

“ఆంటీ, కొన్నిసార్లు నాకు భయం వేస్తుంది. కాలేజీలో ఎవరో ఏదైనా అడిగితే? ఎవరో అవమానిస్తే? సుమ ఏడిస్తే?”

“ఆమె ఏడవనివ్వు,” అంది చారులత. “కన్నీళ్లు కొన్ని మార్పులకు ఉప్పునీళ్లు. అవి గాయం చెడగొట్టవు; గాయం బయటికి రావడానికి దారి ఇస్తాయి. నువ్వు చేయాల్సింది—ఆమె కన్నీళ్లను అవమానంగా అనిపించనివ్వకపోవడం.”

“అర్థమైంది ఆంటీ.”

“ఇంకో విషయం. HRT వల్ల ఆమె భావోద్వేగాలు కొన్నిసార్లు పెరుగుతాయి. నువ్వు వెంటనే ‘మందుల వల్ల’ అని తేల్చేయకూడదు. ప్రతి కన్నీటినీ మందుల ఖాతాలో వేస్తే ఆమె మనసు చిన్నబోతుంది. మొదట మనిషిగా విను. అవసరమైతే డాక్టర్‌కి చెప్పు.”

రాగిణి కళ్లలో చారులతకు నమ్మకం కనిపించింది.

“నువ్వు ఆమెకు స్నేహితురాలు మాత్రమే కాదు రాగిణి. ఈ ప్రయాణంలో ఆమెకు కాలసాక్షి. రెండు సంవత్సరాల తర్వాత ఆమె వెనక్కి తిరిగి చూసినప్పుడు, ‘నేను మారుతున్న రోజుల్లో నన్ను ఎవరో చూశారు, అర్థం చేసుకున్నారు, తీర్పు ఇవ్వలేదు’ అనిపించాలి. ఆ ‘ఎవరో’ నువ్వు.”

రాగిణి కళ్లలో నీళ్లు మెదిలాయి. “నేను ఆమెను ఒంటరిగా ఉండనివ్వను ఆంటీ.”

చారులత మృదువుగా నవ్వింది. “ఒంటరిగా ఉండనివ్వకపోవడం సరిపోదు. ఆమె తనతో తాను ఒంటరిగా ఉండగలిగేంత బలంగా తయారవ్వడానికి తోడవు. అదే నిజమైన సహచర్యం.”

తలుపు బయట సుమ నిలబడి ఉంది. లోపలేమి మాట్లాడారో వినిపించలేదు. కానీ రాగిణి బయటికి వచ్చినప్పుడు ఆమె ముఖంలో ఉన్న గంభీరతను చూసి ఏదో పెద్ద మాట ఆమె చేతికి అప్పగించబడిందని సుమ అర్థం చేసుకుంది.

“ఏం చెప్పింది ఆంటీ?” అని అడిగింది.

రాగిణి తన పాత సరదా తిరిగి తెచ్చుకుని, “నీ మీద రోజూ రిపోర్ట్ రాయమంది,” అంది.

సుమ నవ్వింది. “అంతేనా?”

“ఇంకోటి. మనిద్దరం నృత్యం నేర్చుకోవాలి.”

“అది నాకు కూడా చెప్పింది.”

“అయితే ఫిక్స్. కాలేజీ తర్వాత నృత్యం. ఇంట్లో పూజ. రాత్రికి డైరీ. నీ షెడ్యూల్ చాలా బిజీ అయిపోతోంది మేడమ్.”

సుమ చిరునవ్వు నవ్వింది. “బిజీ అయినా బాగుంది. ఇప్పటివరకు నా మనసు లోపలే తిరుగుతుండేది. ఇప్పుడు దానికి అడుగులు వస్తాయేమో.”

కొన్ని రోజుల్లో రఘురామ్ మంచి కూచిపూడి గురువును కనుగొన్నాడు. మొదటి రోజు గురువు గారి దగ్గరికి వెళ్లినప్పుడు సుమ కాళ్లకు గజ్జెలు కట్టలేదు. మొదట నిలబడటం నేర్పారు. సమంగా నిలబడటం. భుజాలు వదులుగా ఉంచటం. చూపు నేరుగా పెట్టటం. శరీరం సిగ్గుతో ముడుచుకోకుండా, గౌరవంగా నిలవటం.

“ముందు నిలబడటం నేర్చుకో,” అంది గురువు. “నిలబడలేని శరీరం నృత్యం చేయదు.”

ఆ మాట సుమ హృదయంలో దిగిపోయింది.

ఆమెకు నృత్యం మొదటి రోజు నుంచే అర్థమైంది—ఇది చేతులు కదిలించడం కాదు. ఇది తన రూపాన్ని తాను భయపడకుండా స్వీకరించడానికి ఒక సాధన. అడుగు తప్పితే రాగిణి నవ్వేది. రాగిణి చేయి ముద్ర తారుమారైతే సుమ నవ్వేది. ఆ నవ్వుల మధ్య భావోద్వేగాల బరువు కొంచెం కొంచెం తగ్గేది.

నెలలు గడిచాయి. HRT తన పని నెమ్మదిగా చేస్తోంది. శరీరం తన భాష మార్చుకుంటోంది. కానీ నృత్యం సుమకు ఆ మారుతున్న భాషను చదవడం నేర్పింది. చేతికి ముద్ర వచ్చింది. కళ్లకు భావం వచ్చింది. పాదాలకు లయ వచ్చింది. ముఖ్యంగా, తన శరీరం తనకు అన్యంగా అనిపించే రోజులు తగ్గాయి.

ఒక సాయంత్రం అభ్యాసం ముగిసాక సుమ అద్దం ముందు నిలబడి “త్రిభంగి” భంగిమలో తనను చూసుకుంది. పక్కనే రాగిణి గజ్జెలు విప్పుకుంటోంది.

“రాగిణీ,” అంది సుమ.

“ఏమిటి?”

“నేను మారుతున్నానా?”

రాగిణి ఆమెవైపు చూసి నవ్వింది. “నువ్వు మారడం కాదు సుమా. నీలోని లయ నిన్ను గుర్తించింది.”

ఆ మాట సుమ డైరీలో ఆ రాత్రి మొదటి వాక్యమైంది—

“ఈరోజు నా శరీరం నా శత్రువు కాదు. నాతో కలిసి తాళం వేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్న కొత్త స్నేహితురాలు.”

చారులత పక్కనే కూర్చుని అంది—“ఇప్పటివరకు నువ్వు సుమగా జీవించావు. ఇకపై ఆ జీవితం శరీరంలోనూ కొద్దికొద్దిగా వేరు వేస్తుంది. కానీ గుర్తుపెట్టుకో—మార్పు అందం కోసం కాదు, నిజం కోసం.”
ఆ మాట సుమకు బలంగా తగిలింది.

మొదటి నెలల్లో పెద్దగా బయటికి కనిపించే మార్పు ఏమీ లేదు. కానీ సుమ అంతరంగంలో మాత్రం ఒక విచిత్రమైన శాంతి మొదలైంది. ఇప్పటివరకు అద్దం ముందు నిలబడితే తనలోని సుమను చూసేందుకు కళ్లే ఎక్కువగా ప్రయత్నించేవి. ఇప్పుడు కొన్నిసార్లు శరీరమే ఆ ప్రయత్నంలో భాగస్వామి అవుతున్నట్టనిపించింది.

రెండో నెల నాటికి ఆమె మనసులోని ఉద్వేగాలు కొంచెం మారాయి. చిన్న విషయానికి కళ్లలో నీళ్లు తిరిగేవి. అమ్మ పూజలో మంగళహారతి ఇస్తున్నప్పుడు, రాగిణి తన జడలో పూలు పెట్టినప్పుడు, నాన్న దూరం నుంచి తనను మౌనంగా చూసినప్పుడు—గుండెలో ఏదో మృదువైన అలజడి పుడేది. మొదట సుమ భయపడింది.

“రాగిణీ, నాకు ఎందుకో చిన్నచిన్న విషయానికీ ఏడుపొస్తోంది,” అంది.

రాగిణి నవ్వకుండా, సరదాగా తీసుకోకుండా ఆమె చేతిని పట్టుకుంది.

“అది బలహీనత కాదు సుమా. కొత్తగా తెరుచుకుంటున్న కిటికీ అయి ఉండొచ్చు. అయినా డాక్టర్‌గారికి చెబుదాం.”

చెప్పింది. చారులత విని, “భావోద్వేగాలు పెరగొచ్చు. తగ్గొచ్చు. మారొచ్చు. వాటిని భయపడొద్దు. రాసుకో,” అంది.

అప్పటినుంచి సుమ డైరీ మొదలైంది.

“ఈరోజు పూలదండ కట్టేటప్పుడు పూలు నలగకుండా చూసాను. నా మనసునూ అలాగే పట్టుకోవాలి అనిపించింది,” అని ఒకరోజు రాసింది.

మూడో నెల నుంచి చర్మంలో మార్పు మొదలైంది. అభ్యంగస్నానం తర్వాత పసుపు రాసుకున్నప్పుడు చర్మం ముందుకన్నా మృదువుగా ఉందని జానకమ్మ గమనించింది. ముందుగా చెప్పలేదు. అమ్మలు కొన్ని మార్పులను మాటలకంటే ముందు చేతులతో గమనిస్తారు. తలంటు పోసేటప్పుడు సుమ భుజాలపై పసుపు పూస్తూ ఆమె వేళ్లు క్షణం ఆగాయి.

“ఏమమ్మా?” అని సుమ అడిగింది.

“ఏమీ కాదు తల్లీ,” అంది జానకమ్మ. “దేవి విగ్రహం మీద నలుగు పెట్టినప్పుడు రాయి కూడా మృదువైనట్టనిపిస్తుంది. నువ్వు రాయి కాదు. నువ్వు నా పిల్ల.”

సుమ నవ్వింది. ఆ నవ్వులో సిగ్గు ఉంది, సాంత్వన ఉంది.

ఆరు నెలలు గడిచేసరికి మార్పులు కొంచెం స్పష్టంగా కనిపించసాగాయి. ముఖరేఖల్లోని కఠినత్వం తగ్గింది. చెంపల చుట్టూ కొద్దిగా నిండుదనం వచ్చింది. చేతుల మీద కండరాల గట్టిదనం తగ్గి, కదలికల్లో ఒక సున్నితత్వం పెరిగింది. చీర మడతలు ముందు ఆమెపై వేసుకున్నట్టుగా ఉండేవి; ఇప్పుడు ఆమె రూపానికి అనుగుణంగా ఒదిగినట్టుగా కనిపించాయి.

రఘురామ్ ఎప్పుడూ ఆ మార్పుల గురించి నేరుగా మాట్లాడేవాడు కాదు. కానీ ఒకరోజు పూజగది గడప దగ్గర నిలబడి అమ్మవారికి దీపం పెడుతున్న సుమను చూసి జానకమ్మతో మెల్లగా అన్నాడు—

“జానకి, మన పిల్ల మన కళ్లముందే తనలోకి తాను చేరుకుంటోంది.”

జానకమ్మ కళ్లలో నీళ్లు మెరిశాయి. “మన పిల్ల ఎప్పట్నుంచో అక్కడే ఉంది రఘు. మనం ఇప్పుడు స్పష్టంగా చూస్తున్నాం అంతే.”

రాగిణికి అయితే సుమలోని మార్పులు ప్రతిరోజూ కనిపించేవి. కాలేజీకి ఇద్దరూ కలిసి వెళ్తారు. మొదట్లో సుమ కూర్చునే తీరు, నడిచే తీరు జాగ్రత్తగా ఉండేది. ఎవరు చూస్తున్నారో, ఎవరు గమనిస్తున్నారో అన్న అప్రమత్తత ఉండేది. కొన్ని నెలల తరువాత ఆ అప్రమత్తత కొద్దిగా తగ్గింది. అమ్మాయిల గుంపులో నిలబడినప్పుడు తనను వేరుగా అనిపించుకోవడం తగ్గింది. నవ్వినప్పుడు చేతితో ముఖం కప్పుకునే తీరు సహజమైంది. జడ ముందుకు జారితే సరిచేసుకునే కదలికలో కృత్రిమం లేదు.

ఒకరోజు కాలేజీ కారిడార్‌లో రాగిణి ఆగి సుమను చూసింది.

“ఏమైంది?” సుమ అడిగింది.

“ఏమీ కాదు. నువ్వు నిన్నటి కంటే ఈరోజు ఇంకా నువ్వులా ఉన్నావు,” అంది.

సుమ ఆ మాట విని నవ్వింది. ఆ నవ్వు ఆ రోజు అంతా ఆమెతోనే ఉంది.

ఎనిమిదో నెల నుంచి శరీరాకృతిలో చిన్నచిన్న మార్పులు కనిపించాయి. నడుము చుట్టూ కొంచెం సన్నదనం, పిరుదుల వైపు కొద్దిగా నిండుదనం, భుజాల గట్టితనం తగ్గటం—ఇవి ఒక్కరోజులో పుట్టిన అద్భుతాల్లా కాదు; వానాకాలం మొదటిరోజు నేలలో నెమ్మదిగా చొరబడే నీళ్లలా జరిగాయి. ప్రతి వారం, ప్రతి నెల, కొంచెం కొంచెం.

సుమ ఎప్పుడూ అద్దం ముందు నిలబడేది. కానీ ఇప్పుడు అద్దం ముందు నిలబడటం పాత ఆత్రుతతో కాదు. ముందెప్పుడు “నాలో ఉన్న సుమ బయటికి కనిపిస్తుందా?” అని చూసేది. ఇప్పుడు “బయటికి కనిపిస్తున్న సుమ లోపలి నన్ను గౌరవిస్తోందా?” అని చూసేది.

ఒకరోజు అద్దం ముందు నిలబడి తన బ్లౌజు మీదుగా ఛాతి దగ్గర వచ్చిన స్వల్ప నిండుదనాన్ని గమనించింది. ఆ క్షణం ఆమెకు గర్వం రాలేదు. మోహం రాలేదు. ఏదో ఒక ప్రశాంతమైన బాధ్యత మాత్రమే వచ్చింది. శరీరం స్త్రీత్వాన్ని ప్రకటించడం మొదలుపెడితే, దాన్ని సంస్కారం, గౌరవం, స్వీయజాగ్రత్తలతో మోసుకోవాల్సిన బాధ్యత కూడా మొదలవుతుందని అనిపించింది.

ఆమె మెల్లగా పల్లవును సరిచేసుకుంది.

రాగిణి గదిలోకి వచ్చి ఆగింది. “ఏమైంది?”

సుమ తల తిప్పకుండా అంది—“శరీరం మారడం అంటే కేవలం ఆకారం మారడం కాదురా. మనం మనల్ని ఎలా చూసుకోవాలో అన్న ఆలోచన కూడా మారిపోతుంది.”

రాగిణి దగ్గరకు వచ్చి ఆమె భుజం మీద చెయ్యి పెట్టింది. “అందుకే నీకు నువ్వే జాగ్రత్త.”

ఒక సంవత్సరం దాటేసరికి సుమలోని మార్పు ఇంటివాళ్లకు మాత్రమే కాదు, బయటివాళ్లకూ స్పష్టంగా కనిపించింది. ముఖంలో మృదుత్వం పెరిగింది. చర్మం నిగనిగలాడేది కాదు; కానీ సున్నితంగా ఉండేది. కండరాల కఠినత్వం తగ్గి, కదలికల్లో ఒక లయ వచ్చింది. ఆమె నవ్వు, ఆమె మాట, ఆమె అడుగు—మూడింటిలోనూ ఒకే స్వభావం కనిపించింది.

చారులత ఫాలోఅప్‌లో సుమను చూసి నవ్వింది.

“ఏమంటుంది నీ డైరీ?”

సుమ డైరీ తెరిచి ఒక పేజీ చదివింది.

“మార్పు అంటే మొదట నేను అద్దంలో వెతికేదాన్ని. ఇప్పుడు నా ఊపిరిలో వినిపిస్తోంది.”

చారులత కాసేపు మౌనంగా ఉండి, “అది చాలా గొప్ప పురోగతి సుమా. శరీరం మారడం కన్నా, మనసు తనమీద యుద్ధం ఆపడం గొప్పది,” అంది.

రెండో సంవత్సరం నాటికి మార్పులు మరింత స్థిరపడ్డాయి. శరీరంలో కొవ్వు పంపిణీ స్త్రీ ఆకృతికి దగ్గరైంది. నడుము, పిరుదులు, ఛాతి—ఇవి ఒక్కొక్కటి తన పరిమితిలో, తన శరీరం అనుమతించినంత మేర, సుమ అంతరంగానికి సరిపోయే భాషలో నిలిచాయి. ముఖం మీద రోమాల కఠినత్వం తగ్గింది. చర్మ సంరక్షణ, వైద్యుల సూచనలు, కుటుంబ సహాయం—అన్నీ కలసి ఆమె రూపాన్ని మృదువుగా, స్థిరంగా మలిచాయి.

కానీ ఈ రెండేళ్లలో సుమ నేర్చుకున్నది శరీర రహస్యం మాత్రమే కాదు. స్త్రీగా జీవించడం అంటే అందంగా కనిపించడం కాదని ఆమెకు మరింతగా అర్థమైంది. అది తన భయాన్ని చెప్పగలగడం. తన హద్దును గీయగలగడం. తన శరీరాన్ని గౌరవించుకోవడం. ఇతరుల చూపుల్లో తాను కొలవబడకుండా, తన అంతరంగ అద్దంలో తాను నిలబడటం.

ఒక సాయంత్రం జానకమ్మ సుమకు పూలు పెట్టింది. సుమ అద్దం ముందు నిలబడి ఉంది. పక్కనే రాగిణి. తలుపు దగ్గర రఘురామ్. ముగ్గురూ ఏమీ మాట్లాడలేదు.

జానకమ్మ మెల్లగా అంది—“ఇప్పుడు నువ్వు అచ్చం నా సుమలా ఉన్నావు.”

సుమ అద్దంలో తనను చూసింది. ఆ అద్దంలో రెండు సంవత్సరాల క్రితం పట్టు పావడా వేసుకుని అమ్మను పూజకి పిలిచిన ఆ బాలిక కనిపించింది. కాలేజీకి మొదటిసారి భయంతో వెళ్లిన యువతి కనిపించింది. మొదటి మందు తీసుకున్న రోజు చేతులు వణికిన సుమ కనిపించింది. ఇప్పుడు ఆ అంతా దాటి నిలబడ్డ ఒక నిశ్చలమైన స్త్రీ కనిపించింది.

“అమ్మా,” అంది సుమ, “నేను మారలేదు. నేను బయటికి వచ్చాను.”

జానకమ్మ ఆమె తల మీద చేయి పెట్టింది.

ఆశీర్వాదం ఆ రోజు మంత్రంలా లేదు. తల్లి ప్రేమ వెచ్చదనం లా ఉంది.